Reacties op AI-gebruik van Jetten zijn interessanter dan nieuws zelf

Gisteren was er veel te doen over het AI-gebruik van onze minister-president. Volgens onderzoek van de Volkskrant zijn honderden berichten op de sociale media van Rob Jetten en zijn partij D66 met behulp van AI geschreven. Volgens geraadpleegde experts zet Jetten daarmee zijn geloofwaardigheid op het spel.

De onthulling zelf werd breed uitgemeten in de landelijke pers, en is ongetwijfeld pas het topje van de ijsberg. Daags na het onderzoek van de Volkskrant bracht Nieuwsuur naar buiten dat ook diverse andere kabinetsleden toespraken afgelopen jaar vrijwel volledig door AI hebben laten schrijven.

Eigenaarschap, aansturing en kwaliteit

Wie zich regelmatig begeeft in politiek Den Haag weet dat politici al lang niet meer al hun eigen teksten schrijven. De crux is dat degene onder wiens naam de tekst verschijnt of wordt uitgedragen, het eigenaarschap daarover heeft. Dat geldt voor teksten van een woordvoerder, tekstschrijver, stagiair óf AI. Overigens geldt voor al deze gevallen: de kwaliteit van de output staat of valt met een goede instructie van de ‘eigenaar’ over doel, toon en intentie, én met een kritische controle achteraf.

Bijkomend element is de politieke wens om het ambtelijk apparaat te verkleinen. Ook voor communicatie- en persafdelingen roept dat de vraag op hoe het werk slimmer kan worden georganiseerd. Kamerleden kampen op hun beurt met een omvangrijk takenpakket en beperkte ondersteuning. Kan AI hier – mits op een juiste, transparante manier ingezet – niet juist een belangrijke rol spelen?

Reactie Jetten is een gemiste kans

Wat zeker niet heeft bijgedragen aan een genuanceerde discussie over het onderwerp, is de manier waarop Jetten op de onthullingen heeft gereageerd. Wanneer hij voor de camera van RTL met het onderzoek wordt geconfronteerd, verwijst hij naar de ‘driekwart van de Nederlanders’ die AI gebruiken. Het is het logisch dat voor de premier andere regels en mores gelden dan voor de doorsnee burger.

In het vervolg van zijn betoog probeert Jetten nog wel het punt over eigenaarschap en menselijke controle te maken. Hij benadrukt dat het mensenwerk blijft en dat de inhoud gecontroleerd moet worden. Maar zijn defensieve houding laat weinig ruimte voor de onderliggende vragen. De uitwisseling tussen premier en interviewer illustreert daarmee vooral hoeveel ongemak er op het onderwerp zit. Al met al is het een gemiste kans voor een bredere discussie over het gebruik van AI in ons openbaar bestuur.

Hoe moet het dan wel?

Wij vinden deze onthullingen over de berichten van de premier eigenlijk minder belangrijk, maar ze openen hopelijk de deur naar een discussie die we wél moeten voeren. Het wordt zorgelijk wanneer politici klakkeloos AI-gegenereerde teksten of standpunten overnemen. Een hulpmiddel bij het formuleren van een boodschap is iets anders dan het uitbesteden van het oordeel dat daaraan voorafgaat.

Het feit dat veel AI-systemen functioneren als een ‘black box’ raakt direct aan de legitimiteit van politieke besluitvorming. Wanneer niet duidelijk is hoe meningen en analyses tot stand komen, wordt het lastiger om besluiten te controleren en te verantwoorden. Ook liggen desinformatie en tunnelvisie op de loer. Daarmee is de inzet van AI niet alleen een technische, maar vooral een democratische vraag.

Dat vraagt om duidelijke afspraken over de inzet van AI en de grenzen die we daaraan stellen. Transparantie betekent daarbij meer dan zeggen dat ‘iedereen het doet’. Het gaat erom proactief uit te leggen waarvoor AI wordt gebruikt, wie de inhoud controleert en hoe de verantwoordelijkheid is geregeld.

De ophef rond Jetten biedt een goede aanleiding om dat gesprek te voeren. Het zou zonde zijn als we blijven steken in verbazing dát politici AI gebruiken, zonder verder te komen in de vraag hoe zij dat verantwoord kunnen doen. Juist de premier zou daarin het voortouw kunnen nemen.